Boven de Veluwe hangt deze dagen een zeppelin van 75 meter lang, op ongeveer 300 meter hoogte. Geen reclamevlucht en geen toeristenrondje: het ding zit vol meetapparatuur en vliegt heen en weer om de luchtkwaliteit in kaart te brengen. Onderzoekers van Wageningen University & Research doen dat samen met Duitse collega’s.

Hij is opgestegen in Essen en vliegt via Arnhem naar Kootwijk en Utrecht, en dan weer terug. Boven de Veluwe maakt hij meerdere passages over hetzelfde gebied. Wie daar de komende dagen omhoog kijkt, heeft dus een redelijke kans.

Wat er precies gemeten wordt

Aan boord zitten instrumenten die uitlaatgassen, fijnstofdeeltjes en CO2 meten. Dat gebeurt in de laag lucht waar wij ademen, niet op tien kilometer hoogte.

Daar zit meteen het antwoord op de vraag waarom het een zeppelin is en geen vliegtuig of drone. Een meting van luchtkwaliteit is een compromis tussen drie dingen: hoe laag je kunt vliegen, hoe langzaam je kunt vliegen, en hoe lang je in de lucht blijft. Zet die drie naast elkaar en je ziet waarom er niets anders overblijft.

  • Meetstation op de grond. Meet urenlang op één punt, maar beweegt niet. Je weet wat er op die hoek van die straat gebeurt en verder niets.
  • Drone. Vliegt laag en langzaam, maar de meeste toestellen halen twintig tot dertig minuten en mogen niet buiten zicht van de piloot. Voor een traject van Arnhem naar Utrecht is dat niets.
  • Vliegtuig. Vliegt ver en lang, maar heeft snelheid nodig om in de lucht te blijven. Op 300 meter boven de Veluwe rondjes draaien op honderdvijftig knopen levert een uitgesmeerde meting op, plus flink wat herrie onder je.
  • Zeppelin. Blijft hangen zonder snelheid, kan uren door, en neemt honderden kilo’s apparatuur mee. Dat is de enige combinatie die past.

Het is dezelfde gedachte als achter de snuffelbussen die rijdend de uitlaatgassen van vrachtwagens meten: je brengt de meter naar de lucht in plaats van te wachten tot de lucht langs de meter komt. Alleen dan in drie dimensies.

Zo vind je hem terug

De zeppelin is live te volgen op Flightradar24. Zoek op het gebied tussen Arnhem, Apeldoorn en Utrecht en let op een toestel dat opvalt door zijn snelheid: waar lijnverkeer boven Nederland met 300 tot 450 knopen grondsnelheid overkomt, doet een zeppelin zo’n 60 tot 80 kilometer per uur. Zie je iets op ongeveer 1000 voet hoogte met een tweecijferige snelheid in knopen, dan heb je hem.

Kijk ook naar het vluchtpad zelf. Lijnvluchten trekken rechte lijnen tussen luchtruimpunten. Een meetvlucht vliegt hetzelfde stuk een paar keer over, en dat patroon van heen-en-weer over dezelfde as is op de kaart meteen te herkennen. Werk je vaker met dit soort tracking, dan werkt onze vluchtcheck op dezelfde manier.

Waarom dit meer is dan een leuk plaatje

Het onderzoek meet niet toevallig aan de Nederlands-Duitse kant. Luchtvervuiling stopt niet bij de grens, en het verschil tussen wat er boven het Ruhrgebied hangt en wat er boven de Veluwe terechtkomt is precies het soort vraag dat je met vaste meetpunten aan twee kanten van een grens slecht beantwoordt. Met één toestel dat het hele traject in één keer vliegt, meet je alles met dezelfde apparatuur en dezelfde ijking. Dat scheelt een hoop discussie achteraf.

Voor de luchtvaart zelf is er nog een tweede laag. De emissiediscussie in de sector gaat bijna volledig over CO2 op kruishoogte. Wat er in de onderste paar honderd meter gebeurt rond luchthavens en aanvliegroutes, is veel slechter in kaart gebracht, terwijl juist dat de laag is die mensen inademen. Metingen als deze maken die laag zichtbaar. Meer over die discussie staat op onze pagina over duurzame luchtvaart.

Voor de zekerheid, want die vraag komt altijd: nee, een zeppelin van dit formaat vervoert geen passagiers voor dit soort vluchten en nee, je kunt niet mee. Het is een vliegend laboratorium.

Update 10 augustus: de vlucht is voortijdig afgebroken

De tocht is niet afgemaakt. De zeppelin is gisteren wel boven de Veluwe en Kootwijk gezien, maar is nooit in Utrecht aangekomen. De meetinstrumenten werden zo warm dat de bemanning besloot direct terug te keren naar Duitsland, meldt de NOS op basis van RTV Utrecht. “Sommige meetinstrumenten hebben het einde niet gehaald en moesten aan het einde van de dag de ijskast in”, zegt een woordvoerder van Wageningen University & Research.

Wie gisteren tevergeefs boven Utrecht heeft staan turen: dat lag dus niet aan jou.

De ironie is moeilijk te missen. Een vlucht die de gevolgen van warmte en vervuiling in de onderste luchtlaag in kaart moest brengen, sneuvelde op precies die warmte. En het is een bekend probleem, geen pech. Meetapparatuur voor fijnstof en CO2 draait op optische en elektrochemische sensoren die alleen binnen een smal temperatuurvenster betrouwbaar blijven; loopt de kast te ver op, dan meet je vooral je eigen apparatuur. In een vliegtuig heb je airconditioning en een geconditioneerde bak. In een zeppelingondel op 300 meter, laag en langzaam boven een opgewarmde zandgrond, heb je zon en verder weinig.

Dat raakt het punt dat wij hierboven maakten over waarom een zeppelin de enige passende keuze was. Dat klopt nog steeds — laag, langzaam, lang in de lucht, honderden kilo’s aan boord. Maar we hadden de keerzijde erbij moeten zetten: dezelfde eigenschappen die deze meting mogelijk maken, zorgen ervoor dat je apparatuur urenlang in de zon hangt zonder de koeling van een echte cabine. Bij 30 graden is dat geen theoretisch risico.

Helemaal mislukt is de operatie niet. Boven de Veluwe zijn wel metingen gedaan, en die resultaten komen volgende maand naar buiten. Een nieuwe poging zit er voorlopig niet in, verwacht de woordvoerder van de WUR — en dat is het echte verlies. Zo’n toestel huur je niet even opnieuw in voor een middagje mooi weer.

Bronnen: NOS — zeppelin meet de lucht en NOS — hitte doet de zeppelin de das om.

Stel je vraag

Vraag aan de redactie

Loop je vast met vertraging, bagage of een krappe overstap? Stuur je vraag zonder boekingscode of paspoortgegevens.